"Bogurodzica" jest najwspanialszą i najstarszą polską pieśnią religijną. Nie znamy dokładnej daty jej powstania. Jej powstanie wiąże się z okresem pomiędzy wiekiem X i XIV, a najczęściej przyjmuje się pierwszą połowę wieku XIII. Z powstaniem Bogurodzicy w X wieku wiąże się legenda, przypisująca jej autorstwo świętemu Wojciechowi. Był on jednak biskupem przybyłym z Czech i prawdopodobnie nie znał dobrze języka polskiego. Do dziś jest zresztą wykonywana u jego grobu w katedrze gnieźnieńskiej jako pieśń niedzielna wikariuszy. Jedna z hipotez głosi, że Bogurodzica wzorowana jest na bojowej pieśni Franków z IX wieku! Muzykolodzy doszukują się podobieństwa tej pieśni z chorałem gregoriańskim, ze śpiewem procesyjnym Cum rex gloria z X wieku, a nawet z rycerską pieśnią znanego średniowiecznego truwera Johane de Bierne zmarłego ok. 1240 roku. Autor pieśni jest nieznany, mógł nim być wykształcony mnich średniowieczny. Anonimowy autor pieśni wyraża myśli i pragnienia typowe dla człowieka średniowiecza, który pragnie żyć bogobojnie i szczęśliwie na ziemi, ale przede wszystkim chce zapewnić sobie zbawienie i życie wieczne po śmierci. Najstarszy zachowany odpis Bogurodzicy tzw. krakowski pierwszy pochodzi z roku 1407. Obejmuje on dwie zwrotki wraz z zapisem nutowym. Pierwsza skierowana jest do Matki Bożej, druga do Jezusa za pośrednictwem Jana Chrzciciela. Z 1408 roku pochodzi odpis krakowski drugi, liczy on już 14 zwrotek bez nut. Natomiast tekst warszawski z drugiej połowy XV wieku posiada ich już 19. Do dwóch pierwszych dołączono pieśni pasyjne (wielkanocne) i pieśni litanijne skierowane do różnych świętych. Pierwsza zwrotka przynosi błaganie skierowane do Chrystusa za pośrednictwem Maryi. Zaczyna się ona apostrofą do niej - Bogurodzicy (matki Chrystusa), „dziewicy" (panienki, dzieweczki), „Bogiem sławienej" (przez Boga wielbionej), „zwolenej" (wybranej). Po apostrofie następuje prośba, by Maryja pozyskała u swego syna łaski dla ludzi: „Zyszczy nam” (pozyskaj dla nas), „spuści nam" (ześlij nam). Druga strofa zaczyna się zwrotami kierowanymi bezpośrednio do Chrystusa (nazwanego „bożycem", synem Boga) - z przywołaniem Jana Chrzciciela, mogącego wesprzeć ludzkie błaganie. Modlitwa kończąca tę zwrotkę zawiera prośbę, by Chrystus zapewnił ludziom „na świecie zbożny (szczęśliwy) pobyt", a po śmierci „rajski przebyt" (wieczne trwanie w niebie). Dwie najstarsze zwrotki pieśni zbudowane zostały w oparciu o wzorce hymnografii łacińskiej: wersy składają się z równoległych cząstek o jednakowej ilości sylab (np. w I strofie warianty 5+3 i 3+3). Precyzyjnej budowie rytmicznej towarzyszy bogate nasycenie tekstu rymami wewnętrznymi i końcowymi. O ogólnonarodowym znaczeniu Bogurodzicy świadczy umieszczenie jej we wstępie do Statutu Łaskiego z 1506 roku - także pierwszy tekst drukowany. Statut Łaskiego był zbiorem praw polskich. Bogurodzica była początkowo związana z mszą i procesją, ale już w XV wieku stała się pieśnią rycerską. Towarzyszyła też uroczystościom koronacyjnym Władysława Warneńczyka i była hymnem Jagiellonów. Właśnie dlatego nazwał Długosz Bogurodzicę „carmen patrium" (pieśnią ojczystą). Dzięki Janowi Długoszowi (historykowi, autorowi dzieła Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae - Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego) wiemy, że została ona odśpiewana pod Grunwaldem w 1410 roku. Śpiewano także tę pieśń w bitwie Wiłkomirskiej (1435) , czasie wyprawy warneńskiej (1444) , pod Wiedniem i Parkanami (1683), a także w wielu innych chwalebnych i tragicznych okolicznościach w dziejach polskiego oręża. Jako hymn rycerski i pieśń wojskowa przeżywa jednak Bogurodzica pewien spadek popularności, szczególnie w czasach reformacji oraz rozwoju nowoczesnej strategii i taktyki wojennej. Z zapomnienia wydobył ją nurt poezji patriotycznej XIX wieku (narodowo-wyzwoleńczej). Świadczy o tym między innymi przedruk Bogurodzicy przez Niemcewicza w "Śpiewach historycznych". Nawiązuje do niej także Juliusz Słowacki w hymnie napisanym na wieść o wybuchu powstania listopadowego pt. "Bogurodzica". Do pieśni tej nawiązuje Sienkiewicz w "Krzyżakach" i "Potopie" oraz młodzi poeci okresu okupacji np. Baczyński - "Modlitwa do Bogurodzicy". Opracowała Renata Gromek